Ρύπανsea: Πότε, Πού, Πώς, Τί, Γιατί, Από, Έως.. και Μετά?

Το νερό, το οποίο καλύπτει περισσότερο από τα 2/3 της γης, είναι θεμέλιο της βιολογικής συνέχειας και φορέας οικολογικής ισορροπίας του πλανήτη. Η θάλασσα αποτελεί το πλέον σύνθετο, αχανές και κρίσιμο γήινο υδάτινο οικοσύστημα που συμβάλλει στην επίγεια ζωή και στη διατροφική αλυσίδα, ενώ υφίσταται διαρκώς μεταβολές. Ωστόσο, στις μέρες μας, η θάλασσα μοιάζει με ένα σύνθετο οικολογικό, γεωπολιτικό και πολιτισμικό κράμα, που συμπυκνώνει τις αντιφάσεις μιας εποχής όπου επικρατεί η τεχνολογία και το περιβάλλον κρίνεται επισφαλές. Η σωρευμένη πολυπαραγοντική ρύπανση της θάλασσας και η χημικοβιολογική μόλυνσή της μαρτυρούν όχι απλώς την υποβάθμιση του περιβάλλοντος, αλλά την αδυναμία συγκρότησης ενός οικουμενικού ηθικού πλαισίου διαφύλαξης του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Συνεπώς, η ανάλυση της θαλάσσιας ρύπανσης και μόλυνσης είναι ουσιώδης για την επιβίωση της συμβίωσης στη γη.

Αίτια Ρύπανσης της Θάλασσας

«Ρύπανση» είναι η κατάσταση όπου εμφανίζονται, σε ποσότητες μεγαλύτερες από τα φυσιολογικά επίπεδα, ουσίες ή παράγοντες στην φύση, που βλάπτουν τον άνθρωπο και τα υπόλοιπα έμβια όντα, διαταράσσοντας τελικά την ισορροπία του περιβάλλοντος. Η ρύπανση της θάλασσας έχει ποικίλες μορφές, όπως οι πετρελαιοκηλίδες και τα απορρίμματα καύσης ορυκτών καυσίμων, τα μικροπλαστικά, τα βαρέα μέταλλα και τα ραδιενεργά στοιχεία, τα αστικά και βιομηχανικά απόβλητα, ο θόρυβος, τα τοξικά χημικά, τα λιπάσματα, οι μηχανικές καταστροφές του υδάτινου οικοσυστήματος, καθώς και η θερμική και η χημικοβιολογική ρύπανση (θαλάσσια μόλυνση).

Συχνά, η βιομηχανική δραστηριότητα οδηγεί σε απόρριψη βαρέων μετάλλων στην θάλασσα, προκαλώντας βιοσυσσώρευση και βιομεγέθυνση -τελικά νευροτοξικότητα στους οργανισμούς. Επίσης, τα απορρέοντα στη θάλασσα οργανοφωσφορικά, τα χλωριωμένα (όπως το DDT) και άλλα φυτοφάρμακα/εντομοκτόνα και τα ανθεκτικά προϊόντα αποδόμησής τους μπορεί να δρουν ως τοξίνες και να διαταράσσουν την ισορροπία του φυτοπλαγκτού και το νευρικό σύστημα των οργανισμών, ενώ τα λιπάσματα αυξάνουν τα νιτρικά και τα φωσφορικά ιόντα προκαλώντας ευτροφισμό (αύξηση θρεπτικών πυροδοτεί αύξηση φυκιών με συνέπεια την μείωση του οξυγόνου της θάλασσας). Έπειτα, λύματα με υψηλή βιοχημική ζήτηση οξυγόνου πυροδοτούν τις υποξικές συνθήκες, συνεπώς ευνοούν την παραγωγή υδρόθειου (H₂S), τον ευτροφισμό και τη γενικότερη τοξικότητα. Τα βιολογικά απόβλητα αυξάνουν την οργανική ύλη του νερού, πυροδοτώντας αναερόβιες συνθήκες και παραγωγή μεθανίου (CH4), που ενισχύει τις ανοξικές (νεκρές) ζώνες. Η καύση ορυκτών καυσίμων παράγει διοξείδιο του θείου (SO₂) που προκαλεί θαλάσσια οξίνιση και διάλυση ασβεστολιθικών δομών –όπως τα κοράλλια.

Ραδιενεργά στοιχεία (ουράνιο (U), στρόντιο-90 (⁹⁰Sr), κ.α) ρυπαίνουν τη θάλασσα αν διαρρεύσουν από πυρηνικές εγκαταστάσεις, υπόγειες εκροές, μεταλλευτικές δραστηριότητες ή/και στρατιωτικές εφαρμογές. Μια ελληνική δημοσίευση έδειξε πως οι τιμές του ουρανίου στα ιζήματα του Αμβρακικού Κόλπου ήταν σημαντικά υψηλότερες από τις μέσες τιμές σε εδάφη της Ελλάδας και παγκοσμίως, με τα περισσότερα ραδιονουκλίδια παραμένουν σε μη επικίνδυνες μορφές, εκτός από περιπτώσεις με πολλή φρέσκια οργανική ύλη, που χρήζουν περαιτέρω παρακολούθησης, μιας και ίσως η οργανική ύλη συγκρατεί περισσότερο το ουράνιο. Φυσικά, η σκόνη ποικίλης προελεύσεως δύναται να περιέχει διάφορες ουσίες και βαρέα μέταλλα, που είναι τοξικά για τους οργανισμούς της θάλασσας. Από την άλλη, στα νοσοκομειακά λύματα υπάρχουν και φαρμακευτικά κατάλοιπα που ίσως διαταράσσουν το υδάτινο οικοσύστημα και την υγεία των ψαριών. Η απόρριψη αντιβιοτικών στο υδάτινο οικοσύστημα προάγει την γένεση και επιβίωση ανθεκτικών βακτηρίων και ενισχύει το θαλάσσιο μικροβιακό φορτίο.

Έπειτα, τοξίνες παράγονται και από την καύση των απορριμμάτων, ενώ η αναερόβια ζύμωση αποβλήτων παράγει CH₄ και H₂S, επιδρώντας αρνητικά στη βιοχημική ισορροπία της θάλασσας. Κίνδυνοι ελλοχεύουν και με τα μικροπλαστικά (νανοπλαστικά), τα οποία απορροφούν ρύπους και υδρόφοβες τοξίνες, προκαλώντας οξειδωτικό στρες στους θαλάσσιους οργανισμούς. Φυσικά, και η κατάποση πλαστικών από τους τελευταίους ίσως αποβεί γι’ αυτούς μοιραία. Επίσης, η ατελής καύση οργανικών ουσιών παράγει PAHs, που υπονομεύουν την φωτοσύνθεση του φυτοπλαγκτού και την υγεία των οργανισμών της θάλασσας. Τα καυσαέρια ποικίλης προελεύσεως εναποθέτουν στη θάλασσα αιωρούμενα σωματίδια (PM2.5) και οξείδια αζώτου (ΝΟx), προκαλώντας τελικά παραγωγή δραστικών μορφών οξυγόνου (ROS).

Σημαντική είναι και η υπεραλίευση που (έμμεσα) καταστρέφει την θαλασσινή χλωρίδα, ελαττώνοντας τη δέσμευση CO₂ και την παραγωγή Ο₂. Η καταστροφή εκβολικών υγρο(βιο)τόπων ελαττώνει τις φυσικές δραστηριότητες φίλτρανσης και διαταράσσει τους βιογεωχημικούς κύκλους, ενώ αυξάνει και τη συγκέντρωση ρυπαντών. Ακόμη, το όξινο μεταλλικό νερό μπορεί να καταστρέψει τα τοξικά μέταλλα και την υδρόβια πανίδα. Τέλος, η αύξηση του CO₂ επηρεάζει την ισορροπία του υδάτινου ανθρακικού οικοσυστήματος προκαλώντας οξίνιση και διάβρωση των οστράκων.

Συνεπώς, για την εκτίμηση της ρύπανσης της θάλασσας, θα πρέπει να γίνονται εκτιμήσεις και μετρήσεις ξεχωριστά για κάθε παράμετρο και να την επιβεβαιώσουν ή να την απορρίψουν. Θεωρητικά, ακόμη και μια μορφή ρύπανσης να υπάρχει, τότε η θάλασσα δεν είναι καθαρή.

Οι «Λανθάνοντες Αφροί»

Μερικές φορές ίσως η ρύπανση της θάλασσας εκδηλώνεται μέσα από «λανθάνοντες αφρούς». Ωστόσο, πολλές φορές μπορούν να εξηγηθούν από την βιολογική ανθοφορία του φυτοπλαγκτού, το οποίο πολλαπλασιάζεται μαζικά υπό αυξημένα θρεπτικά συστατικά και όταν αποσυντίθεται προκύπτουν κιτρινοκαφέ αφροί. Πρόκειται για φαινόμενο συνήθως σε ρηχά, ζεστά νερά ή σε κλειστούς κόλπους, κυρίως το καλοκαίρι, και παράλληλα το νερό είναι πρασινοκαφετί/κοκκινωπό και μυρίζει φύκια. Ακόμη, κάποια θαλάσσια φυτά/φύκια –ιδίως όταν αποσυντίθενται μαζικά- εκκρίνουν φυσικά έλαια που ενώνονται με οργανική ύλη δημιουργώντας κιτρινοκαφέ αφρούς, συχνά σε βυθούς με πυκνή χλωρίδα ή πολλά φύκια έξω στην ακτή, δίχως κακή οσμή. Συχνά, σε καθαρή θάλασσα, το κύμα αναδεύει την οργανική ύλη του βυθού (φύκια/μικροοργανισμοί), προκαλώντας κιτρινοκαφέ αφρούς δίχως  δυσάρεστη μυρωδιά. Από την άλλη, όταν το βακτηριακό φορτίο είναι υψηλό, σχηματίζονται παχύρρευστες κιτρινοκαφέ μάζες ή βλέννες ή αφροί στην επιφάνεια χωρίς απαραίτητα δυσάρεστη μυρωδιά -θαλάσσιο smoothie βακτηρίων ή μικροβιακό συσσωμάτωμα.

Έπειτα, μερικές φορές τα ποτάμια μεταφέρουν λάσπη, οργανικά κατάλοιπα, φύλλα και ρίζες που μπορεί να σχηματίσουν κιτρινοκαφέ αφρούς στις ακτές, ιδίως κοντά σε εκβολές ποταμών/ρεμάτων μετά από βροχές, με μυρωδιά υγρασίας/σάπιου χώματος. Επίσης, ορισμένα λιπάσματα μπορεί να πυροδοτήσουν την ανάπτυξη μικροβίων και το νερό να γίνει σταδιακά πρασινοκίτρινο/καφεκίτρινο, με αντίστοιχους αφρούς.

Σε περιοχές κακού βιολογικού καθαρισμού, ανεπεξέργαστα οικιακά λύματα ίσως δημιουργούν παχύρρευστους κιτρινοκαφέ αφρούς και η θάλασσα έχει έντονη μυρωδιά αποχέτευσης/απορρυπαντικών. Ακόμη, πλοία/σκάφη ίσως απορρίπτουν στη θάλασσα υπολείμματα καθαριστικών/πετρελαιοειδών προκαλώντας κιτρινοκαφέ αφρούς αντίστοιχης μυρωδιάς και συχνά λιπαρούς υφής και συνοδεύονται από μυρωδιά καυσίμου ή λαδιού μηχανής. Τέλος, ενδεχομένως βιομηχανικά απόβλητα με χημικά ή/και οργανικά κατάλοιπα επιβαρύνουν την θάλασσα, με χημικής οσμής ρύπανση και κιτρινοκαφέ/γκριζοκαφέ αφρούς. Η Μεσόγειος θεωρείται ως η θάλασσα με την μεγαλύτερη ρύπανση, και χαρακτηριστικά, μια δημοσίευση έδειξε πως ο Κόλπος της Γκαμπές (Τυνησία) έχει επιβαρυνθεί από αφρούς φωσφογύψου που μεταφέρουν και διασπείρουν ραδιοχημικούς ρύπους, και προκύπτουν από την απόρριψη βιομηχανικών αποβλήτων εργοστασίων λιπασμάτων στη θάλασσα.

Περιβαλλοντικές Συνέπειες Ρύπανσης της Θάλασσας

Οι περιβαλλοντικές και οι οικολογικές συνέπειες της ρύπανσης της θάλασσας είναι σημαντικές και μερικές φορές μη αναστρέψιμες. Η μείωση της βιοποικιλότητας αποτελεί μία από τις σοβαρότερες επιπτώσεις, καθώς η απώλεια ειδών διαταράσσει τις τροφικές αλυσίδες και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων. Η μεταβολή ορισμένων φυσικοχημικών παραμέτρων (θερμοκρασία, αλατότητα, pH, κ.α.) επηρεάζει τον χρονισμό της αναπαραγωγής, τη μετανάστευση και την αναπτυξιακή επιτυχία πολλών θαλάσσιων ειδών. Από την άλλη, έτσι ίσως διευκολύνεται η εγκατάσταση ξενικών (μη ιθαγενών) ειδών, τα οποία μπορεί να εκτοπίσουν τα τοπικά είδη και να προκαλέσουν ανισορροπία στα οικοσυστήματα.

Η δηλητηρίαση υδάτων από βαρέα μέταλλα, φυτοφάρμακα, οργανικούς ρύπους και φαρμακευτικά κατάλοιπα οδηγεί στην επιβάρυνση οικοσυστημάτων με τοξικά στοιχεία και αυξάνει τη θνησιμότητα της άγριας ζωής. Παράλληλα, η οξίνιση των ωκεανών από την απορρόφηση CO₂ μειώνει το pH της θάλασσας, επηρεάζοντας οργανισμούς όπως τα κοράλλια και τα οστρακοειδή, και επιφέροντας διάβρωση των θαλάσσιων οικοδομών.

Εξίσου κρίσιμη είναι και η καταστροφή υγρο(βιο)τόπων και παράκτιων περιοχών, που προκαλεί μόνιμη αλλοίωση των τοπικών οικοσυστημάτων και απώλεια αναγκαίων οικολογικών δραστηριοτήτων -φυσική φιλτράνση ρύπων, προστασία από πλημμύρες, κ.α.. Τέλος, η θαλάσσια ρύπανση συμβάλλει στην κλιματική αλλαγή με ποικίλους τρόπους, καθώς ελαττώνει τη βιολογική ικανότητα απορρόφησης CO₂ από το φυτοπλαγκτόν και την θαλασσινή χλωρίδα, ενώ προκαλεί όξινη απορρύθμιση του υδάτινου ανθρακικού συστήματος. Ακόμη, ενισχύει την παραγωγή CH₄ και H₂S υπό αναερόβιες συνθήκες, υποβαθμίζει τους υγρο(βιό)τοπους που λειτουργούν ως φυσικές καταβόθρες άνθρακα, και διαταράσσει κρίσιμους βιογεωχημικούς κύκλους για το παγκόσμιο κλίμα.

Οι Μέδουσες

Ένα κλασικό παράδειγμα διαταραχής της βιοποικιλότητας και των τροφικών αλυσίδων των οικοσυστημάτων καθώς επίσης και της λειτουργίας του υδάτινου οικοσυστήματος ίσως είναι και η εμφάνιση των μεδουσών. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, οι μέδουσες εμφανίζονται εποχικά σε περιόδους υψηλών θερμοκρασιών, κυρίως κατά το δεύτερο μισό του καλοκαιριού, ως μέρος των κυκλικών πληθυσμιακών διακυμάνσεων του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Ωστόσο, ο ευτροφισμός προάγει την έξαρση πληθυσμών μεδουσών, οι οποίες αποσταθεροποιούν περαιτέρω τις τροφικές αλυσίδες. Αυτό συμβαίνει επειδή καταναλώνουν αυγά και προνύμφες ψαριών -ανταγωνιζόμενες τα ψάρια για τροφή-, οδηγώντας τελικά σε οικοσυστήματα μειωμένης βιοπαραγωγικότητας.

Αν και ως μέρος του φυσικού θαλάσσιου κύκλου μερικές φορές μακιγιάρουν το υδάτινο οικοσύστημα -όταν παρουσιάζονται εσφαλμένα ως δείγμα ζωής-, ίσως σε τέτοιες υπεραφθονίες να αποτελούν βιοδείκτες μιας υποκρυπτόμενης υποβόσκουσας θαλάσσιας υποβάθμισης και αποσύνθεσης του υδάτινου οικοσυστήματος.

Ρύπανsea: from Humans to Humans

Οι επιπτώσεις της θαλάσσιας ρύπανσης μεταφέρονται αλυσιδωτά στον άνθρωπο. Αρχικά, επηρεάζουν καθοριστικά την οικονομική δραστηριότητα -ιδίως τον πρωτογενή τομέα. Η υποβάθμιση του εδάφους και η έλλειψη καθαρού νερού οδηγούν σε μείωση της γεωργικής παραγωγικότητας, ενώ η ρύπανση των θαλασσών περιορίζει τα αλιεύματα και πλήττει σοβαρά τις αλιευτικές κοινότητες. Η συνεχής περιβαλλοντική υποβάθμιση επιφέρει απώλειες σε εισοδήματα, μειώνει την ανταγωνιστικότητα και επιβαρύνει την εθνική και τοπική οικονομία ενός κράτους.

Η αισθητική και περιβαλλοντική υποβάθμιση των περιοχών με τουριστικό ενδιαφέρον, λόγω σκουπιδιών, πλαστικής ρύπανσης και γενικότερης επιβάρυνσης των οικοσυστημάτων, αποθαρρύνει την προσέλκυση επισκεπτών και μειώνει σημαντικά τα έσοδα των τοπικών κοινωνιών. Η απώλεια φυσικών πόρων, όπως το καθαρό νερό, συνδυάζεται με την υποβάθμιση της ποιότητας ζωής και ενισχύει κοινωνικές ανισότητες, προκαλώντας αστάθεια και μετανάστευση.

Τέλος, η ρύπανση της θάλασσας επηρεάζει άμεσα την ανθρώπινη υγεία και τη διατροφική αλυσίδα. Η συσσώρευση τοξινών σε ψάρια και άλλα θαλάσσια είδη καταλήγει στον ανθρώπινο οργανισμό μέσω της κατανάλωσης μολυσμένων τροφίμων, προκαλώντας δηλητηριάσεις και επιβαρύνοντας το νευρικό και μεταβολικό σύστημα. Η εξάπλωση παθογόνων μικροοργανισμών αυξάνει τις επιδημιολογικές απειλές και δυσχεραίνει τη διαχείριση της δημόσιας υγείας. Παράλληλα, η ρύπανση της θάλασσας ενδεχομένως να επηρεάσει τα υπόγεια υδροφόρα στρώματα, από τα οποία αντλείται συχνά το πόσιμο νερό, αυξάνοντας τον κίνδυνο χημικής ή μικροβιακής μόλυνσης. Η ρύπανση της θάλασσας, μέσω της διάχυσης βαρέων μετάλλων, τοξικών χημικών και μικροπλαστικών στο θαλάσσιο οικοσύστημα, οδηγεί στη σταδιακή έκθεση του ανθρώπου σε επικίνδυνες ουσίες με καρκινογόνο ή τοξική δράση. Η συνεχής κατανάλωση ή επαφή με μολυσμένα νερά και θαλάσσια προϊόντα συνδέεται με αυξημένα περιστατικά καρκίνων, χρόνιων παθήσεων, δερματικών αλλεργιών και λοιμώξεων, ιδίως σε περιοχές με έντονη περιβαλλοντική υποβάθμιση. Περισσότερες πληροφορίες για τα σημάδια και τις επιπτώσεις της θαλάσσιας ρύπανσης στην υγεία του ανθρώπου θα βρείτε σε επόμενο άρθρο του Ακαδαίμων!

*Οι εικόνες δημιουργήθηκαν με την βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ BIBΛIOΓΡΑΦΙΑ

Ανδριώτης, N. P. & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Επιμ.). (1999). Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής.

El Zrelli, R., Rabaoui, L., Abda, H., Daghbouj, N., Pérez-López, R., Castet, S., Aigouy, T., Bejaoui, N., & Courjault-Radé, P. (2019). Characterization of the role of phosphogypsum foam in the transport of metals and radionuclides in the Southern Mediterranean Sea. Journal of Hazardous Materials, 363, 258–267. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2018.09.083

Macali, A., & Bergami, E. (2020). Jellyfish as innovative bioindicator for plastic pollution. Ecological Indicators, 115, 106375. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2020.106375

Potters, G. (2013). Marine pollution. Place of publication unknown Bookboon 2013.

Weis, J. S. (2024). Marine pollution: What everyone needs to know® (Second edition). Oxford University Press.

Για υποστήριξη σε φοιτητικές εργασίες, δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά, στατιστική ανάλυση δεδομένων, σχεδιασμό έρευνας, επαγγελματικές παρουσιάσεις ppt/poster, σημειώσεις μαθημάτων, αρθρογραφία – κείμενα ιστοσελίδας, επιμέλεια κειμένων, μεταφράσεις κειμένων και σύνταξη βιογραφικού… contact ACADEMON!