Δημοσιεύσεις σε Επιστημονικά Περιοδικά: Aλήθειες και Μύθοι

Εκπαίδευση: το Χρέος του Επιστήμονα

Η εκπαίδευση -ως διαδικασία ανταλλαγής και μετάδοσης γνώσης– δεν περιορίζεται χρονικά, χωρικά ή θεσμικά και δεν αφορά απλώς μια μεταδοτική διαδικασία προς ανήλικους, μαθητές ή φοιτητές. Αντιθέτως, αποτελεί ένα αδιάλειπτο, διαγενεακό φαινόμενο, συνυφασμένο με την ανθρώπινη πορεία, την εμπειρία και τη γνώση, που εμπλέκεται ενεργά σε κάθε στάδιο της ύπαρξης του ανθρώπου. Τεκμήριο της εκπαίδευσης δεν είναι η απόκτηση αλλά η προσφορά∙ μόνο η πλήρης εσωτερίκευση ενός φορτίου γνώσης καθιστά δυνατή την ουσιαστική απόδοσή του. Η ανικανότητα εκπαιδευτικής δράσης μάλλον κρύβει μορφωτική ανεπάρκεια, αφού το βάθος και η γνησιότητα της γνώσης διακρίνονται στην ικανότητα μετάδοσής της. Η διδασκαλία είναι υποχρέωση εκείνου που κάποτε υπήρξε μαθητής, και –αναφορικά με την γνώση- η κατάκτηση της ποσότητας και η συσσώρευση της πληροφορίας επιβάλλουν την προσφορά της ποιότητας και την αποτύπωση της ουσίας.

Σήμερα, η γνώση δεν αποτελεί ένα ενιαίο σώμα αλλά ένα πολυσύνθετο κατακερματισμένο πλέγμα σε εξειδικευμένους και συχνά αλληλοτροφοδοτούμενους τομείς. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, επαναπροσδιορίζεται ο ρόλος του επιστήμονα, ο οποίος πια δεν αρκεί να κατακτά την γνώση, αλλά και να την αξιολογεί και να την μεταδίδει εμπλουτισμένη.

Η επιστημονική δημοσίευση είναι μια πράξη εκπαιδευτικής και μη ευθύνης. Η γνώση παύει να ανήκει στον δημιουργό της και κοινοποιείται στην επιστημονική κοινότητα (κατ’ επέκτασιν και στην κοινωνία) –ως συμπλήρωμα, ως αρχή ή ακόμη και ως αντίλογος- για να επιβεβαιωθεί ή να αμφισβητηθεί, και να εξελιχθεί. Συνεπώς, ίσως δεν πρόκειται για μια απλή τυπική ιεροτελεστία, αλλά για ένα θεμελιώδες τεκμήριο της ακαδημαϊκής υπόστασης, της επιστημονικής ωριμότητας και εν γένει της επιστημοσύνης ενός ανθρώπου.

Η Αξία της Δημοσίευσης

Εκτός από το εκπαιδευτικό χρέος του επιστήμονα, οι δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά δεν είναι απλώς το αποτύπωμα ερευνητικών εργασιών, αλλά το ίχνος των επιστημονικών σκέψεων, όπου η γνώση εγκαταλείπει την μονομέρεια και διεκδικεί θέση στον συνολικό επιστημονικό λόγο, και είναι ιδιαίτερης αξίας ιδίως για τους εξής λόγους:

Προσωπική επιστημονική συγκρότηση και εμβάθυνση στη γνώση. Η δημοσίευση καθιστά την γνώση βιωματική, καλλιεργεί την επιστημονικά κριτική και δημιουργική ικανότητα, οξύνει τη γνωσιακή κατανόηση και ακρίβεια και την πειθαρχημένη σκέψη, και ενισχύει την επιστημονική αυτοπεποίθηση μέσα από την κατάκτηση ενός γνωστικού πεδίου. Επίσης, προάγει τον ανεξάρτητο στοχασμό, την πρωτοβουλία και την προσωπική θεώρηση του επιστημονικού αντικειμένου, ενώ διαμορφώνει τη συνείδηση του ερευνητή όχι μόνο ως γνωσιακού πομπού, αλλά και ως δημιουργού και φορέα επιστημοσύνης.

Επιστημονικό κύρος και συνεισφορά στη γνώση. H δημοσίευση κατοχυρώνει την πνευματική ιδιοκτησία και την ακαδημαϊκή αξία ενός ερευνητή, λειτουργεί δε ως τεκμήριο προσωπικής ερευνητικής συνέπειας. Ακόμη, επιβεβαιώνει την ικανότητα του ερευνητή να αρθρώνει καινοτόμο, τεκμηριωμένο και εδραιωμένο επιστημονικό λόγο. Επίσης, τον επιβεβαιώνει ως συντελεστή γνώσης, ικανό να επηρεάσει τον ερευνητικό ρου, ενώ δρα ως πνευματικό αποτύπωμα διαχρονικής αξίας –scripta manent-, ικανό να εμπνεύσει μελλοντικές μελέτες.

Ενσωμάτωση στην επιστημονική κοινότητα και δικτύωση. Η δημοσίευση ορίζει την παρουσία σε τοπικό και διεθνές επιστημονικό επίπεδο, ενισχύοντας τη φήμη του ερευνητή, ενώ διευκολύνει συνεργασίες και διεπιστημονικές πρωτοβουλίες, και επιστημονικούς διαλόγους με το παγκόσμιο γίγνεσθαι στον επιστημονικό τομέα του. Ακόμη, τεκμηριώνει τον ερευνητή ως μέλος της επιστημονικής κοινότητας με ενεργό συμβολή και όχι παθητική παρακολούθηση, και εμπλουτίζει το βιογραφικό του με αυθεντικά τεκμήρια και όχι κοινότυπες ποσοτικές συμμετοχές.

Ακαδημαϊκή πορεία, χρηματοδοτήσεις και προοπτικές. Τις πιο πολλές φορές η δημοσίευση αποτελεί προϋπόθεση ένταξης σε μεταπτυχιακά, διδακτορικά και μεταδιδακτορικά προγράμματα υψηλών απαιτήσεων, ενώ αποδεικνύει την επιστημονική δυναμική του ερευνητή σε αιτήσεις για υποτροφίες ή ιδρύματα χρηματοδότησης, δείχνοντας εμπράκτως την πρόθεση μακροπρόθεσμης επιστημονικής προόδου. Φυσικά, δημιουργεί προφίλ με ισχυρά τεκμήρια αυτονομίας, επιμονής και υψηλού επιπέδου ακαδημαϊκής συγκρότησης, ενώ συνοψίζει ικανότητα, όραμα και σοβαρότητα, οικοδομώντας συνολικά ένα ισχυρό και πειστικό αφήγημα ακαδημαϊκής προοπτικής κι επιστημονικής ταυτότητας.

Επιστημονική παρουσίαση και δημόσιος λόγος. Η δημοσίευση παρέχει άνεση, αφού ο ερευνητής εκφράζει το βίωμά του, και δεν αναπαράγει απλώς κάποια ξένη γνώση. Έχει τη δυνατότητα να ορίσει τη δομή, το ύφος και τη ρητορική στρατηγική της παρουσίασης βάσει του ακροατηρίου του, και προστατεύεται από τυχόν ασάφειες ή/και αμηχανία, επειδή παρουσιάζει εσωτερικευμένη και κατακτημένη γνώση, ενώ αποκτά ρητορική ευστοχία, ευχέρεια λόγου και ικανότητα ακριβούς απάντησης ερωτήσεων με αυτοπεποίθηση.

Οι Δημοσιεύσεις Χαρακτηρίζουν τον Επιστήμονα

Το είδος των δημοσιεύσεων είναι σημαντικό για την διαμόρφωση ενός ποιοτικού και στρατηγικά ισορροπημένου επιστημονικού προφίλ. Σημαντική είναι η πρωτότυπη έρευνα (original research article), όπου ο επιστήμονας συμβάλλει ενεργά στην πρόοδο του πεδίου του, αποδεικνύει πως μπορεί να σχεδιάζει και να πραγματοποιεί έρευνα και κατοχυρώνεται ως δημιουργός νέας γνώσης. Από την άλλη, μέσω της ανασκόπησης (review article), ο επιστήμονας αποδεικνύει μια εις βάθος γνώση ενός θέματος, οργανώνει και συνθέτει την υφιστάμενη βιβλιογραφία με κριτική, παρέχει ένα θεμελιώδες υπόβαθρο για μελλοντική έρευνα, εντοπίζει τα όρια της τρέχουσας γνώσης, προσδιορίζει αδιερεύνητα ερωτήματα και προτείνει κατευθύνσεις επιστημονικής προόδου.

Επίσης, μέσα από άρθρα γνώμης (opinion/perspective), ο επιστήμονας εκφράζεται τεκμηριωμένα σε ζητήματα αιχμής, με κριτική σκέψη και επιστημονική αυτονομία, παρεμβαίνοντας στον διάλογο της επιστημονικής κοινότητας. Επίσης, τα σχόλια (commentaries, letter to the editor) επιτρέπουν τη διάλεξη με ήδη δημοσιευμένες εργασίες, για την ενίσχυση ή την αμφισβήτηση πορισμάτων, τονίζοντας τη διαρκή επαγρύπνηση και συμμετοχή στην πρόοδο του πεδίου, ενώ η μελέτη περίπτωσης (case study) δείχνει εστιασμένη και ενδελεχή ανάλυση πολύπλοκων ή μοναδικών φαινομένων. Έπειτα, οι προσκεκλημένες δημοσιεύσεις (invited papers) και οι συνεντεύξεις (interviews) δηλώνουν την αναγνώριση του επιστήμονα ως αυθεντία στο πεδίο του και αποδεικνύουν την ακαδημαϊκή και δημόσια απήχηση του έργου του. Φυσικά, ο εκπαιδευτικός ρόλος που αναλαμβάνει ο επιστήμονας μέσα από τη δημοσίευση οδηγιών, συμβουλών, αλγορίθμων και άλλων εργαλείων αποτελεί σημαντική συνεισφορά στην καθοδήγηση και εξέλιξη των νέων ερευνητών και της ευρύτερης επιστημονικής κοινότητας.

Έπειτα, η θέση του πρώτου (first author) και του τελευταίου συγγραφέα (last author) στις δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά είναι μεγάλης σημασίας, καθώς είθισται ο πρώτος συνήθως να αντιπροσωπεύει τον κύριο εκτελεστή της έρευνας και συγγραφέα του άρθρου, ενώ ο τελευταίος να θεωρείται ο επιστημονικά υπεύθυνος –συνήθως επιβλέπων ή επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας- υποδηλώνοντας ηγεσία και καθοδήγηση της εργασίας. Στις μέρες μας, οι μονογραφίες, όπου ο συγγραφέας αναδεικνύει το ακαδημαϊκό του κύρος και την εμβάθυνση στο αντικείμενο μέσα από μια ολοκληρωμένη, σαφή και αποκλειστική επιστημονική προσέγγιση, είναι σπάνιες. Αντιθέτως, παρατηρείται αύξηση των μελετών με πολυάριθμους συγγραφείς, όπου όμως συχνά δεν είναι σαφής ούτε ισότιμη η συμβολή τους, ενώ, σε αρκετές περιπτώσεις, η πολυσυγγραφία χρησιμοποιείται εργαλειακά, χωρίς να αντανακλά πραγματική επιστημονική προσφορά, γεγονός που υπονομεύει τόσο την ατομική αξιολόγηση όσο και την ουσία της συλλογικής έρευνας.

Τα Επιστημονικά Περιοδικά

Η διαδικασία για τις δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά είναι πολύπλοκη και πολλές φορές χρονοβόρα –από μήνες έως και χρόνο- και περιλαμβάνει πολλά στάδια. Σημαντικό ρόλο παίζουν οι διάφοροι εκδοτικοί οίκοι που ορίζουν το εκδοτικό πλαίσιο και τις πολιτικές πρόσβασης, κόστους και αξιολόγησης μιας εργασίας. Ορισμένα περιοδικά υιοθετούν ανοικτές πρακτικές κριτικής μιας εργασίας και ανάλογα είναι και τα μοντέλα πρόσβασης στην δημοσίευση. Η επιλογή του περιοδικού έχει στρατηγική σημασία, αφού εκτός του δείκτη απήχησης, πρέπει να συνυπολογίζονται η θεματολογική συνάφεια, ο χρόνος αξιολόγησης-επεξεργασίας, το επιστημονικό κοινό-στόχος, και η πιθανότητα αποδοχής. Έπειτα, οι οικονομικές απαιτήσεις μιας δημοσίευσης είναι σημαντικές∙ ιδίως τα ανοιχτής πρόσβασης περιοδικά (open access journals), ζητούν υψηλά τέλη δημοσίευσης (APC), ενώ κάποια προσφέρουν εκπτώσεις/απαλλαγές.

Η αξιολόγηση της ποιότητας των επιστημονικών περιοδικών βασίζεται κατά κανόνα σε δείκτες όπως ο Impact Factor (IF) (βάσει citations) και η κατάταξη σε τεταρτημόρια -Q1 (top 25%), Q2, Q3, Q4-, τα οποία αντανακλούν τη σχετική απήχηση και επιρροή του περιοδικού, ωστόσο έχουν σημαντικούς περιορισμούς και είναι ευάλωτοι σε συγκυριακές μεταβολές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πρόσφατη πανδημία όπου ο IF αυξήθηκε απότομα σε πολλά περιοδικά όχι καλύτερης ποιότητας, αλλά εξαιτίας της μαζικής δημοσίευσης και αναφοράς σχετικών άρθρων. Συνεπώς, ένα περιοδικό σημερινής κατηγορίας Q2 μπορεί στο μέλλον να γίνει Q1 ή να υποβιβαστεί αντίστοιχα, ενώ ένα εξαιρετικής ποιότητας άρθρο μπορεί να δημοσιευθεί σε μη Q1 κατάταξης περιοδικό και εν τέλει να καταστεί σημείο αναφοράς. Ωστόσο, ο IF και τα τεταρτημόρια συνήθως είναι παράλληλα, ενώ τα διάσημα περιοδικά διατηρούν τους δείκτες τους σχετικά σταθερούς. Επιπλέον, η καταχώρηση των περιοδικών σε διεθνείς βάσεις δεδομένων (indexing) προσδίδει κύρος, χωρίς εν τέλει να αποτελεί απόλυτο κριτήριο επιστημονικής αξίας, αφού πρωτεύουσα σημασία έχει η μακροχρόνια επιστημονική επίδραση μιας δημοσίευσης που υπερβαίνει τη στιγμιαία φήμη του περιοδικού. Από την άλλη, η αληθινή αξία μιας δημοσίευσης ίσως δεν περιορίζεται στο πού δημοσιεύθηκε, αλλά στο αν αφήνει ουσιαστικό αποτύπωμα: αν μεταδίδεται, αν διδάσκει, εμπνέει και προσφέρει λύσεις ή νέα ερωτήματα. Τέλος, με εργαλεία όπως τα altmetrics (εναλλακτικοί δείκτες διάδοσης) μπορεί να εκτιμηθεί η επιρροή μιας εργασίας, πέραν του IF. 

Γνώσεις άνευ ουσίας, με δυνατότητα ήσσονος έως μηδενικής μετάδοσης ή εφαρμογής, είναι «θόρυβος» στο σώμα της επιστήμης. Σαφώς, είναι αναγκαίος ο σαφής διαχωρισμός των αξιόπιστων επιστημονικών περιοδικών από τα λεγόμενα «predatory journals», που συχνά παρακάμπτουν την ομότιμη κρίση (peer review) και λειτουργούν βάσει οικονομικού οφέλους, προσφέροντας μία επιφανειακή επιστημονική νομιμότητα που υπονομεύει την αξιοπιστία και την επιστημονική πρόοδο.

Τhe Truth: Accepted

Η επιστημονική δημοσίευση σήμερα παρουσιάζει σημαντικές δυσλειτουργίες που υπονομεύουν την αξιοπιστία και την ουσία της επιστήμης. Το λεγόμενο «publish or perish» έχει μετατρέψει την επιστήμη σε αγώνα ταχύτητας και ποσότητας, εξουθενώνοντας τους ερευνητές και καλλιεργώντας τις επιφανειακές δημοσιεύσεις. Κλασσικά παραδείγματα αποτελούν οι δημοσιεύσεις «garbage» δίχως ουσιαστικά altmetrics και κοινωνική επιρροή -η πλειοψηφία των δημοσιεύσεων δεν έχει σημαντικές αναφορές/προβολές-, ο κατακερματισμός ευρημάτων σε πολλές εργασίες, οι υπερβολικά μεγάλες λίστες συγγραφέων χωρίς ουσιαστική συμβολή, αλλά και οι αυτοαναφορές των συγγραφέων για υψηλή απήχηση. Το peer-review, αν και εγγυάται την ποιότητα, ίσως ορισμένες φορές να παραβιάσει τις αρχές αντικειμενικότητας, ενώ κάποια περιοδικά επιλέγουν συστηματικά μόνο κατόχους διδακτορικών ή ακαδημαϊκών θέσεων ως reviewers/editors, αγνοώντας ορισμένους αυτόφωτους επιστήμονες άνευ τέτοιων τίτλων, που όμως έχουν πιο φρέσκια, διαθεματική ή και πρακτική προσέγγιση της γνώσης. Ωστόσο, η αυθεντική και ουσιαστική γνώση δεν περιορίζεται σε τίτλους και δεν είναι πάντα έγκλειστη σε τοίχους ιδρυμάτων.

Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα είναι και η οικονομική ανισότητα και το κλειστό εκδοτικό οικοσύστημα, ενώ μερικές φορές οι δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά απαιτούν υπέρογκα APCs, αποκλείοντας επιστήμονες με χαμηλούς πόρους. Ακόμη, ορισμένες φορές η επιλογή εργασιών προς δημοσίευση επηρεάζεται από προσωπικά δίκτυα, και το πρόβλημα διογκώνεται όταν υπερπροβάλλονται τα δημοφιλή θέματα -αφήνοντας στην αφάνεια σημαντικά αλλά αντιεμπορικά ζητήματα. Έπειτα, η καθυστέρηση στη δημοσίευση μιας εργασίας μπορεί να διαρκέσει μήνες ή και χρόνια, ακυρώνοντας την επικαιρότητά της. Επίσης, μερικές δημοσιεύσεις είναι τόσο υπερεξειδικευμένες, που αδυνατούν να συνδεθούν με την πραγματική ζωή ή τη διεπιστημονική κατανόηση, ενώ δεν είναι δυνατή η αναπαραγωγή πολλών μελετών αφού παρουσιάζουν ελλείψεις. Τέλος, η εξάπλωση των preprints, αν και ευνοεί τη γρήγορη διάδοση της γνώσης πριν το peer-review, ίσως οδηγήσει σε παραπληροφόρηση και διασπορά μη ελεγμένων ή και ανακριβών στοιχείων.

Όλα τα προαναφερθέντα σχετικά με τις δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά δημιουργούν τεράστιες ψυχολογικές πιέσεις στους επιστήμονες. Επομένως, μέσα στις πιέσεις των δεικτών και των αξιολογήσεων, όταν ένα έργο αποκτήσει απήχηση —citations, altmetrics και αληθινή επιρροή ως εκπαιδευτικό υλικό— τότε δικαιώνεται κάθε επιστημονική προσπάθεια. Συνεπώς, η αληθινή επιτυχία και η αίγλη μιας εργασίας δεν είναι η δημοσίευση από μόνη της, αλλά η επιστημονική έμπνευση που θα προσφέρει, η κοινωνική επιρροή που θα έχει, και τελικά το εκπαιδευτικό αποτύπωμα που θα αφήσει.

*Οι εικόνες δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Kelly, J., Sadeghieh, T., & Adeli, K. (2014). Peer review in scientific publications: Benefits, critiques, & a survival guide. EJIFCC, 25(3), 227–243. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4975196/

Durieux, V., & Gevenois, P. A. (2010). Bibliometric indicators: Quality measurements of scientific publication. Radiology, 255(2), 342–351. https://doi.org/10.1148/radiol.09090626

Για υποστήριξη σε φοιτητικές εργασίες, δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά, στατιστική ανάλυση δεδομένων, σχεδιασμό έρευνας, επαγγελματικές παρουσιάσεις ppt/poster, σημειώσεις μαθημάτων, αρθρογραφία – κείμενα ιστοσελίδας, επιμέλεια κειμένων, μεταφράσεις κειμένων και σύνταξη βιογραφικού… contact ACADEMON!