Τεχνητή Νοημοσύνη: To Be or Not to Be?

Η «Νοημοσύνη» και ο «Τεχνητός»

Η «νοημοσύνη» (< νοήμων+-οσύνη < νοήμων < νοέω/νοῶ < νόος/νοῦς), εννοιολογικά πρωτογενώς προερχόμενη εκ του «νου», -όταν αναφέρεται στον άνθρωπο- περιγράφει το σύνολο των γνωστικών ικανοτήτων, δηλαδή την αντίληψη, την μνήμη, τον συνειρμό, την φαντασία, την προσοχή και την διανόηση, και ειδικότερα την ικανότητα προσαρμογής σε καινούριες καταστάσεις και την ικανότητα αντίληψης ομοιοτήτων, σχέσεων και διαφορών, ενώ, όταν αναφέρεται σε ζώα αφορά την ύπαρξη ανώτερων ενστίκτων, σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής.

Σε σχετικό πανεπιστημιακό σύγγραμμα υπογραμμίζεται πως ο Howard Gardner έχει διακρίνει την γλωσσική, την λογική/μαθηματική, την μουσική, την χωρική, την σωματική, τη διαπροσωπική, την ενδοπροσωπική και την φυσιοκρατική νοημοσύνη σε κάθε άνθρωπο, ενώ στα λεξικά Cambridge και Merriam-Webster η νοημοσύνη ορίζεται ως ικανότητα μάθησης, κατανόησης και κρίσης ή αιτιολογημένης έκφρασης γνώμης καθώς επίσης και η ικανότητα για μάθηση ή κατανόηση ή η αντιμετώπιση καινούριων ή δύσκολων καταστάσεων. Ακόμη, αναφέρεται η πρόταση του Douglas Hofstadter για την νοημοσύνη ως η ανταπόκριση σε γεγονότα με ελαστικότητα (όχι μηχανική συμπεριφορά), η κατανόηση των ασαφών ή αντιφατικών μηνυμάτων εκ των συμφραζομένων, η αναγνώριση και η ιεράρχηση των διαφόρων δεδομένων βάσει της σημαντικότητάς τους, και η εύρεση ομοιοτήτων αλλά διαφορών και σε καταστάσεις που δείχνουν διαφορετικές και παρόμοιες αντίστοιχα, και τονίζεται πως οι εν λόγω ικανότητες αποκτώνται εύκολα από τους ανθρώπους και στηρίζονται στην κοινή λογική. 

Από τον παραπάνω ορισμό προκύπτει πως κάθε άλλο παρά μονοσήμαντη και αδιαίρετη ικανότητα δεν είναι η «νοημοσύνη» ως έννοια∙ αντιθέτως, πρόκειται για ένα πολύπλοκο κράμα γνωσιακών, εμπειρικών και συναισθηματικών λειτουργιών. Η νοημοσύνη μάλλον είναι μια συνισταμένη που αναδύεται ως εξελικτικό απόσταγμα προσωπικών βιολογικών και κοινωνικών παραμέτρων.

Ακόμη, στο προαναφερθέν πανεπιστημιακό σύγγραμμα η «τεχνητή νοημοσύνη» (artificial intelligence; ΑΙ) ορίζεται ως ο κλάδος της Επιστήμης των Υπολογιστών που έχει σχέση με τον σχεδιασμό και την υλοποίηση προγραμμάτων ικανών να μιμηθούν τις γνωστικές ικανότητες του ανθρώπου, με συνεπώς χαρακτηριστικά ανθρώπινης συμπεριφοράς –επίλυση προβλημάτων, αντίληψη δια όρασης, μάθηση, κατανόηση φυσικής γλώσσας, κ.λπ. Προσφάτως, αναφέρθηκε πως η ΑΙ αφορά την ικανότητα μιας μηχανής να αναπαράγει τις ανθρώπινες γνωστικές λειτουργίες, λόγου χάριν την μάθηση, τον σχεδιασμό και την δημιουργικότητα.

Ο όρος «τεχνητός» (>τέχνη) περιγράφει προϊόν ή αποτέλεσμα ανθρώπινης δραστηριότητας –κάτι που δεν είναι φυσικό αλλά φτιαχτό-, ενώ η δεύτερη σημασία του σχετίζεται με την μη ανταπόκριση στην πραγματικότητα –«πλαστός». Μπορεί κανείς να συναντήσει τον όρο οπουδήποτε –άκρα, λουλούδια, φωτισμός-, όπου περιγράφει τεχνολογικές κατασκευές που μιμούνται ή υποστηρίζουν φυσικά πράγματα ή/και φυσικές λειτουργίες. Ο «τεχνητός» δεν είναι συνώνυμο του «τεχνολογικός», ωστόσο στην κοινή χρήση συχνά συγχέεται με αυτή την έννοια ίσως λόγω της κυριαρχίας της τεχνολογίας στις μέρες μας.

Κύρια Ερωτήματα

Δεδομένου του ορισμού του τεχνητού, πως γίνεται η ΑΙ (τεχνητή νοημοσύνη), η οποία είναι ανθρώπινο παράγωγο και προϊόν της ανθρώπινης νοημοσύνης, να εκτιμάται ως τεχνολογική νοημοσύνη;

Δεδομένου πως η νοημοσύνη κρύβει τις παραμέτρους του βιώματος και του συναισθήματος (έμβιο στοιχείο), πώς μπορούμε να μιλάμε για νοημοσύνη των μηχανών (άβιο στοιχείο);

Η «Τεχνητή Νοημοσύνη»

Σήμερα η τεχνολογία αναδιαμορφώνει ριζικά κάθε έκφανση της ανθρώπινης δραστηριότητας, εισάγοντας μια καινούρια εποχή ψηφιακού μετασχηματισμού. Η αποκαλούμενη «ΑΙ» (τεχνητή νοημοσύνη), η κβαντική υπολογιστική και το Διαδίκτυο των Πραγμάτων (Internet of Things; IoT) αποτελούν τα θεμέλια μιας πρωτόγνωρης τεχνολογικής επανάστασης με εκθετική δυναμική. Πρόκειται για μια ιστορική καμπή στην οποία η επιστημονική καινοτομία θεωρείται καταλύτης μιας βιώσιμης ανάπτυξης και μιας στρατηγικής υπεροχής, ο οποίος επαναπροσδιορίζει τα όρια του εφικτού και του ηθικά επιτρεπτού κι αποδεκτού.

Όλες οι τεχνολογίες των ημερών—όσο προηγμένες κι αν είναι— μάλλον αποτελούν εργαλεία στην ανθρώπινη φαρέτρα, σχεδιασμένα για την εξυπηρέτηση αναγκών, την επίλυση προβλημάτων και την διεύρυνση των γενικότερων γνωστικών δυνατοτήτων του ανθρώπου. Λειτουργούν αποκλειστικά εντός ενός ανθρωποκεντρικού πλαισίου, καθώς προϋποθέτουν ανθρώπινο σχεδιασμό, εποπτεία και κατεύθυνση. Αν και υπάρχουν ήδη μηχανές που συμμετέχουν στην κατασκευή άλλων μηχανών —ιδίως στην αυτοματοποιημένη βιομηχανική παραγωγή— αυτό συμβαίνει σύμφωνα με προσχεδιασμένες ανθρώπινες οδηγίες και πρότυπα. Έως και σήμερα, δεν υπάρχει καμία οντότητα τεχνολογίας η οποία να μπορεί αυτόνομα να συλλάβει, να σχεδιάσει και να δημιουργήσει μια καινούρια μηχανή ή ένα καινούριο σύστημα νοημοσύνης δίχως καμία ανθρώπινη παρέμβαση. Συνεπώς, ίσως ούτε η αποκαλούμενη «ΑΙ» αποτελεί αυθύπαρκτη ή παραγωγική διάνοια· αντιθέτως, πρόκειται για ένα καλό υπολογιστικό εργαλείο που βασίζεται σε ανθρώπινους αλγορίθμους, δεδομένα και κατευθύνσεις. Η πρόθεση, το συναίσθημα και η δημιουργική αυτενέργεια εκλείπουν από την ΑΙ, αφού είναι δεσμευμένη από το πλαίσιο που της ορίζει ο άνθρωπος.

Δεδομένου του ορισμού του «τεχνητού», όταν μιλάμε για «ΑΙ», αποδίδουμε εσφαλμένα στον όρο την έννοια της τεχνολογικής υπεροχής ή της αυτόνομης διάνοιας. Ωστόσο, αν περιοριστούμε αποκλειστικά στο υπολογιστικό μέρος ως ένδειξη «νοημοσύνης» -δηλαδή σε έναν μερικό ορισμό-, τότε η ΑΙ των εν λόγω συστημάτων μοιάζει επαρκής για δεδομένες εργασίες, όμως δεν φτάνει στο επίπεδο της ανθρώπινης ολιστικής γενικής νοημοσύνης… όπως παραδέχεται και το ChatGPT.

Σχεδόν έναν χρόνο πριν, ο Jaron Lanier, επιστήμονας υπολογιστών, ανέφερε πως δεν συμφωνεί με τον όρο «ΑΙ», θεωρώντας τον παραπλανητικό και επικίνδυνο, καθώς μπορεί να πυροδοτήσει παρεξηγήσεις και κακή διαχείριση μιας καινούριας τεχνολογίας που βρίσκεται ακόμα στο ξεκίνημά της. Ακόμη, δήλωσε πως αν και δείχνει μυστηριώδης και «ευφυής» λόγω μαθηματικής πολυπλοκότητας και μη επαναληπτικότητας, δεν πρόκειται για καινούρια «νόηση», αλλά για ένα προηγμένο εργαλείο που συνδυάζει και αναδιοργανώνει το ανθρώπινο έργο προσφέροντας ευελιξία και έλεγχο στην ψηφιακή ζωή, συνεπώς χρήζει ρεαλιστικής και υπεύθυνης διαχείρισης, επειδή η μυθοποίηση της τεχνολογίας περιορίζει την ρεαλιστική κατανόηση και διαχείριση.

Αν κανείς κρίνει τη λεγόμενη ΑΙ μονάχα με βάση την υπολογιστική της ικανότητα, θα είναι σαν να αναρωτιέται αν ένα αεροπλάνο «πετάει» – τεχνικά κινείται στον αέρα, όμως δεν έχει καμία από τις βιολογικές ή συμπεριφορικές διαστάσεις που έχει η πτήση ενός ζωντανού οργανισμού. Έπειτα, όταν κανείς αξιολογεί άλλες μορφές νοημοσύνης –φυσικές ή τεχνητές– μονάχα με μέτρα και σταθμά ανθρώπινης λογικής ή/και λειτουργίας, διατρέχει τον κίνδυνο της αυταρέσκειας. Άλλωστε, όπως εύστοχα λέει ο λαός, «αν κρίνεις ένα ψάρι από την ικανότητά του να σκαρφαλώνει δέντρα, θα πιστεύει μια ζωή ότι είναι ανίκανο». Συνεπώς, το ερώτημα, δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει η αποκαλούμενη ΑΙ, αλλά ο τρόπος και ο λόγος που το κάνει –εκτός του μηχανικού υπολογισμού, έχει κάποιο εσωτερικό νόημα ή πρόθεση να το κάνει;

Η αποκαλούμενη ΑΙ δεν σκέφτεται όπως ο άνθρωπος· μπορεί να κάνει εύκολα πολύπλοκους υπολογισμούς, όμως δυσκολεύεται σε όσα γι’ αυτόν είναι αυτονόητα –περπάτημα, αναγνώριση προσώπων, φυσική ομιλία, κ.α.∙ πρόκειται για ένα παράδοξο που μαρτυρά πως η αποκαλούμενη ΑΙ δεν μιμείται τη σκέψη, απλώς εκτελεί εξειδικευμένες λειτουργίες άνευ συνείδησης ή κατανόησης. Ακόμη, η λεγόμενη ΑΙ υστερεί στην κατανόηση συμφραζομένων και πολιτισμικών αποχρώσεων, στη δημιουργικότητα, στο συναίσθημα και στο χιούμορ, στην ηθική κρίση, στην κοινή λογική, στην αλληλεπίδραση και στον χωροχρόνο, στην αυτοσυνείδηση, στη μάθηση μέσα από περιορισμένα δεδομένα, στην σφαιρική ενσωμάτωση διεπιστημονικής γνώσης, στην ανάληψη ηθικής ευθύνης, στην προσαρμογή σε απρόβλεπτες καταστάσεις, στη διαχείριση της αβεβαιότητας, στη παραγωγή νέων αξιών και φιλοσοφικών ιδεών, στις διαπροσωπικές σχέσεις, στην προσωπική εμπειρία, στον αυθορμητισμό, στην ελεύθερη βούληση, στην ικανότητα ονειροπόλησης και οραματισμού, καθώς και στην υποκειμενική αντίληψη της ομορφιάς.

Νοημοσύνη και Φιλοσοφία

Όταν ο σπουδαίος Σωκράτης, ο πατέρας της δυτικής φιλοσοφίας, ομολογεί πως “ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα”, πώς μπορεί οποιοδήποτε ανθρώπινο προϊόν να γνωρίζει τα πάντα; Η γνώση έχει όρια∙ η συνείδηση είναι αυτή που επιτρέπει να μπορεί η γνώση να γίνεται αντιληπτή, αναγνωρίσιμη και αξιοσέβαστη.

Η γνώση από μόνη της αποτελεί εργαλείο· η συνείδηση, όμως, είναι πυξίδα. Αυτός είναι ίσως και ο λόγος για τον οποίο η ανθρώπινη ύπαρξη δεν είναι μοναδική -διακριτέα από τα υπόλοιπα όντα- απλώς επειδή «γνωρίζει», αλλά επειδή γνωρίζει πως γνωρίζει… ή/και πως δεν γνωρίζει. Μόνο ο άνθρωπος μπορεί να αναρωτιέται, να αμφιβάλλει και να στοχάζεται. Η ανθρώπινη νοημοσύνη ξεχωρίζει, όχι επειδή τα άλλα ζώα δεν έχουν (αποδεδειγμένα έχουν έως έναν βαθμό), αλλά επειδή η δική μας είναι συνειδητή, αφηρημένη, ηθικά επεξεργασμένη και δημιουργικά ανοιχτή έως και το άπειρο. Εκεί ακριβώς φαίνεται το βάθος του ανθρώπου: όχι στην ποσότητα αλλά στην ποιότητα της γνώσης και της συνείδησής του.

Όταν, στο μέλλον, μια μηχανή θα αρχίσει να ρωτά «ποια είμαι;», τότε θα έχει αποκτήσει συνείδηση… ή απλώς θα έχει επιτύχει μια ίσως επικίνδυνη μίμηση του ανθρώπου; Πώς ακριβώς ορίζεται η αυτοσυνειδησία; Επαρκεί η γλώσσα, ή από μόνη της είναι ένας απλός καθρέφτης, κι όχι το πρόσωπο; Πού σταματά η γλώσσα και η γνώση, και πού αρχίζει η ύπαρξη;

Εν κατακλείδι, φαίνεται πως οι ίδιες οι αρχές που διέπουν την αποκαλούμενη «ΑΙ» μαρτυρούν τους εγγενείς περιορισμούς της. Ο Alan Turing τόνισε πως «αν μια μηχανή αναμένεται να είναι αλάνθαστη, δεν μπορεί ταυτόχρονα να είναι νοήμων». Αν λοιπόν απαιτούμε από μια μηχανή να λειτουργεί δίχως λάθη και προσπαθούμε να δημιουργήσουμε την τέλεια αλάνθαστη μηχανή, τότε αρνούμαστε εκ των προτέρων το στοιχείο της πραγματικής νοημοσύνης, που περιλαμβάνει το ρίσκο, την αβεβαιότητα και το λάθος ως αναπόσπαστα μέρη της.

Ωστόσο, ο στατιστικός George Box είχε δηλώσει πως «όλα τα μοντέλα είναι λάθος, αλλά κάποια είναι χρήσιμα». Βάσει αυτού, είναι και η σημερινή νοημοσύνη των μηχανών -που στηρίζεται στην στατιστική-, ένα λάθος… αλλά χρήσιμο εργαλείο;

*Οι εικόνες δημιουργήθηκαν με την βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης

ENΔEIKTIKH ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ανδριώτης, N. P. & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Επιμ.). (1999). Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής.

Βλαχάβας, Ι., Κεφαλάς, Π., Βασιλειάδης, Ν., Κόκκορας, Φ. & Σακελλαρίου, Η. (2006). Τεχνητή Νοημοσύνη –Β’ Έκδοση.

Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη και πώς χρησιμοποιείται; (2020, Σεπτέμβριος 9). Θέματα | Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. https://www.europarl.europa.eu/topics/el/article/20200827STO85804/ti-einai-i-techniti-noimosuni-kai-pos-chrisimopoieitai

Box, G. E. P. (1976). Science and statistics. Journal of the American Statistical Association, 71(356), 791–799. https://doi.org/10.1080/01621459.1976.10480949

Lanier, J. (2023, April 20). There is no A.I. The New Yorker. https://www.newyorker.com/science/annals-of-artificial-intelligence/there-is-no-ai

Turing, A. M. (1950). I. —Computing machinery and intelligence. Mind, LIX(236), 433–460. https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433

Για υποστήριξη σε φοιτητικές εργασίες, δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά, στατιστική ανάλυση δεδομένων, σχεδιασμό έρευνας, επαγγελματικές παρουσιάσεις ppt/poster, σημειώσεις μαθημάτων, αρθρογραφία – κείμενα ιστοσελίδας, επιμέλεια κειμένων, μεταφράσεις κειμένων και σύνταξη βιογραφικού… contact ACADEMON!