On Fire by Default: o Χρόνιος Φλεγμονώδης Φαινότυπος
Ο όρος «φλεγμονή» προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα «φλέγω» και περιγράφει μια κατάσταση εσωτερικής καύσης∙ πρόκειται για μια διαδικασία που εκτυλίσσεται μέσα από τοπικούς ή/και συστηματικούς αμυντικούς μηχανισμούς του οργανισμού απέναντι σε ποικίλα βλαπτικά ερεθίσματα που διαταράσσουν την βιοχημική ομοιόστασή του. Η φλεγμονή μπορεί να εκδηλωθεί ως «οξεία», «υποξεία» ή «χρόνια» αναλόγως της διάρκειας και της έντασης της συμπτωματολογίας, αλλά και ως «τοπική» ή «συστημική» βάσει του σημείου που λαμβάνει χώρα.
Η C-Αντιδρώσα Πρωτεΐνη (C-Reactive Protein; CRP)
Ένα βιοχημικό σημείο της φλεγμονής είναι και η CRP. Η εν λόγω πρωτεΐνη εικάζεται να είναι ένα σημείο αναφοράς για την υγειονομική κοινότητα, για την αποκάλυψη ή τον αποκλεισμό της φλεγμονής, ενώ η αξιοποίησή της ως κρίσιμο ανοσοχημικό δείκτη πολλών παθήσεων μοιάζει ιδιαίτερα δημοφιλής, ιδίως σε καταστάσεις λοιμώξεων, κακοηθειών, αυτοάνοσων διαταραχών και άλλων παθολογικών νοσημάτων. Μετριέται εύκολα μέσω απλής αιματολογικής εξέτασης, ενώ από μόνη της δεν μοιάζει να σχετίζεται με κάποια δεδομένη πάθηση.
Ωστόσο, μια αναλυτική κριτική αποτίμηση της υπάρχουσας γνώσης σχετικά με την εν λόγω πρωτεΐνη, η οποία είναι δημοσιευμένη στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Diseases –μάλιστα αποτελεί την πρώτη σε αναγνώσεις δημοσίευση στο περιοδικό τη δεδομένη στιγμή-, υπογραμμίζει την ανάγκη περεταίρω έρευνας σχετικά με τον ρόλο και την αξιοπιστία της στην φλεγμονή. Η εν λόγω δημοσίευση υπογραμμίζει, μεταξύ άλλων, τα πιθανά διαγνωστικά προβλήματα κατά την μέτρηση της CRP συμπεριλαμβανομένων των ψευδώς αυξημένων ή μειωμένων αποτελεσμάτων, καθώς επίσης και της βιοχημικής πολυπλοκότητας και των ασαφειών σχετικά με την προέλευση και τους ρόλους των διάφορων μορφών της στην φλεγμονή -ως αποτέλεσμα παρά αίτιο.
Η Χρόνια Φλεγμονή
Αν και η οξεία φλεγμονή -συνήθως λόγω τραυματισμών, λοιμώξεων και αλλεργιών- δύναται να συμβεί ξαφνικά με χαρακτηριστικά τοπικά συμπτώματα την ερυθρότητα, το οίδημα, τον πόνο και την θερμότητα, η χρόνια φλεγμονή -εκτός από πιθανή εξέλιξη της οξείας φλεγμονής-, μάλλον αποτελεί ένα πιο βαθύ, πιο πολύπλοκο και πολυπαραγοντικό ζήτημα.
Η προαναφερθείσα δημοσίευση αλλά και η βιβλιογραφία εν γένει μαρτυρούν πως μια πληθώρα παραγόντων -η διατροφή και το αλκοόλ, το κάπνισμα, η άθληση, τα τραύματα, τα φάρμακα και τα εμβόλια, η χρήση ναρκωτικών ουσιών, η ρύπανση, η έκθεση στον ήλιο, κ.α.- έχουν βρεθεί να επηρεάζουν την κατάσταση του ανθρωπίνου μικροβιώματος. Συχνά πρόκειται για ανισορροπία εξαιτίας μετασχηματισμού και αλλαγής της συμπεριφοράς των μικροβίων λόγω κυρίως βιοχημικών μεταβολών στο μικροπεριβάλλον τους εντός του ανθρώπου. Ακόμη, ορισμένες ανθρώπινες συνήθειες αλλά και εξωτερικοί παράγοντες οδηγούν σε εσωτερική οξείδωση και οξέωση των κυττάρων και γενικότερα του οργανισμού.
Στο Expert Opinion της εν λόγω δημοσίευσης αναλύεται πως σε ένα τέτοιο όξινο μικροπεριβάλλον, που ίσως λειτουργεί όπως τα αντιβιοτικά, τα βακτήρια μετασχηματίζονται έτσι ώστε να γίνουν πιο ανθεκτικά για να επιβιώσουν, με αποτέλεσμα να υπάρχει αυξημένος κίνδυνος βλάβης στον οργανισμό τόσο από τα δυνητικά επιβλαβή προϊόντα τους όσο και από τις ενδεχόμενες επερχόμενες λοιμώξεις εξαιτίας τους. Η εν λόγω ευάλωτη κατάσταση του οργανισμού περιπλέκεται και με πρόσθετες καταστάσεις όπως οι πιθανοί τραυματισμοί, οι δηλητηριάσεις, κ.α., ενώ καθίσταται εύκολη η λοίμωξη και από πρόσθετους εξωτερικούς μικροοργανισμούς. Ο εν λόγω κύκλος θετικής ανατροφοδότησης της οξέωσης στον οργανισμό, ο οποίος περιγράφεται στην παρακάτω εικόνα της εν λόγω δημοσίευσης, ίσως τελικά πυροδοτεί απόπτωση και νέκρωση των κυττάρων, περεταίρω καταστροφή των ιστών και σχηματισμό ανοσοσυμπλεγμάτων, ενώ η φλεγμονή που ακολουθεί μάλλον χαρακτηρίζεται από την παρουσία της CRP.
Η εν λόγω βιοχημική ανισορροπία ίσως οδηγεί στην «συστημική φλεγμονή», δηλαδή μια πιο γενικευμένη, αρχικά χαμηλού βαθμού, μακροχρόνια φλεγμονώδη αντίδραση, η οποία μπορεί να διαχέεται σε πολλαπλούς ιστούς, όργανα και συστήματα, δίχως απαραίτητα κάποιον τοπικό περιορισμό. Αν και αυτή η κατάσταση μπορεί να ξεκινά σιωπηλά και ύπουλα χωρίς ξεκάθαρη συμπτωματολογία ειδικά στην έναρξή της, εντούτοις μπορεί προοδευτικά να επιφέρει ανοσιακή και μεταβολική δυσλειτουργία, προδιαθέτοντας την εμφάνιση σοβαρών χρόνιων παθολογιών, ενώ καθιστά τον οργανισμό εξαιρετικά ευάλωτο απέναντι σε πρόσθετα βλαπτικά ερεθίσματα.
Η χρόνια συστημική φλεγμονή αποτελεί κοινό παθοφυσιολογικό παρονομαστή μιας πληθώρας παθολογικών καταστάσεων, ενώ λειτουργεί ως καταλυτικός παράγοντας στη διαταραχή της ισορροπίας ανάμεσα στους προ- και τους αντιφλεγμονώδεις μηχανισμούς, επιφέροντας μια προοδευτική επιδείνωση της λειτουργικότητας των ιστών και των οργάνων. Δεδομένου πως τα αγγεία είναι η κύρια οδός μεταφοράς αίματος, μέσω της οποίας διακινούνται τα θρεπτικά στοιχεία αλλά και τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος σε όλα τα όργανα και τους ιστούς του οργανισμού, είναι λογικό η μελέτη τους να είναι το πρωταρχικό βήμα κατανόησης των φλεγμονωδών διεργασιών. Ιδιαίτερη βιβλιογραφική αναφορά έχει γίνει στις παθήσεις των αγγείων – αγγειίτιδα, περιφερική αγγειακή νόσος, θρομβοφλεβίτιδα, κ.α.-, που συνδέονται άμεσα με φλεγμονώδεις μηχανισμούς που προωθούν την ενδοθηλιακή, δομική και όχι μόνο βλάβη των αγγείων, αλλά και στην επακόλουθη ανάπτυξη και εξέλιξη των καρδιαγγειακών παθήσεων, συμπεριλαμβανομένης της αθηροσκλήρωσης, της υπέρτασης, της στεφανιαίας νόσου και της καρδιακής ανεπάρκειας. Η συστημική φλεγμονή -χαμηλού βαθμού επίμονη βιολογική διεργασία- δεν περιορίζεται σε δεδομένα συστήματα, αλλά επηρεάζει ευρύτερα τον οργανισμό, δρώντας ως υπόβαθρο ποικίλων οργανικών παθογενειών, ακόμη και όταν δεν εκδηλώνονται αρχικά με συμπτώματα και σημεία φλεγμονής. Φαίνεται πως η εν λόγω διεργασία συμβάλλει στην παθογένεση νοσημάτων και σε άλλα όργανα όπως οι πνεύμονες, οι νεφροί, το ήπαρ και ολόκληρο το γαστρεντερικό σύστημα, με τον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και την παχυσαρκία να αναγνωρίζονται πια ως καταστάσεις χρόνιας φλεγμονής χαμηλού βαθμού, αλλά και οι νευροεκφυλιστικές διαταραχές -νόσος Alzheimer, νόσος Parkinson, κ.α.-, συνδέονται πια ολοένα και περισσότερο με χρόνιες νευροφλεγμονώδεις καταστάσεις. Η επίμονη φλεγμονή διαπερνά τον οργανισμό στο σύνολό του και επιδρά αρνητικά στην νευροενδοκρινική αλληλεπίδραση, ενώ προκαλεί μεταβολές στον μεταβολισμό και την ενεργειακή ισορροπία του οργανισμού.
Η χρόνια συστημική φλεγμονή μοιάζει να δρα είτε ως συνοδοιπόρος της παθοφυσιολογικής διεργασίας που θεωρείται αυτοανοσία, είτε ως ο αρχικός εκλυτικός παράγοντάς της, αφού η παρατεταμένη ενεργοποίηση των μηχανισμών φλεγμονής ίσως διαταράσσει την ανοσιακή δραστηριότητα του οργανισμού. Η δυσρυθμισμένη ανοσολογική λειτουργία κρύβεται πίσω από την ανάπτυξη αυτοαντιδραστικών μηχανισμών, οι οποίοι εκδηλώνονται με εντοπισμένα αλλά και συστημικά συμπτώματα και σημεία –όπως έχουν παρατηρηθεί στην ρευματοειδή αρθρίτιδα, στον συστηματικό ερυθηματώδη λύκο, στην νόσο Crohn, στην σκλήρυνση κατά πλάκας, κ.α..
Οι φλεγμονώδεις μηχανισμοί φαίνεται να συμβάλλουν και στην έναρξη και στην προαγωγή της καρκινογένεσης -είτε ως δημιουργοί του κατάλληλου μικροπεριβάλλοντος για έναν όγκο είτε ως επιταχυντές της εξέλιξής του-, μέσω πρόκλησης όχι μόνο αλλοιώσεων γενετικής φύσεως, αλλά και διαταραχών της ομοιόστασης των κυττάρων, που συνολικά ευνοούν την εξαλλαγή τους σε κακοήθη νεοπλασματικά κύτταρα. Ένας ιδιαίτερα ευάλωτος οργανισμός εξαιτίας της χρόνιας φλεγμονής, γίνεται πιο επιρρεπής στην καρκινογένεση, και επειδή εξωτερικοί παράγοντες -λοιμώξεις, δηλητηριάσεις, περιβαλλοντικοί παράγοντες, κ.α.-, μπορούν να την πυροδοτήσουν και να την επιταχύνουν.
Το Inflammaging
Στην σύγχρονη εποχή, το ανθρώπινο περιβάλλον και ο τρόπος ζωής ορίζουν ένα πολυπαραγοντικό υπόβαθρο, το οποίο προωθεί την εμφάνιση και τη διατήρηση της φλεγμονής. Η κακή διατροφή, η καθιστική ζωή, η έκθεση σε περιβαλλοντικές τοξίνες και άλλοι παράγοντες συνιστούν παραμέτρους οι οποίες προκαλούν διαταραχή στην ομοιόσταση του ανθρώπου. Επιπλέον, οι διαταραχές του μικροβιώματος -είτε λόγω αντιβιοτικών είτε εξαιτίας άλλων παραγόντων-, σε συνδυασμό με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής του ανθρώπου, οδηγούν σε ένα φλεγμονώδες μικροπεριβάλλον που υπονομεύει την ανοσιακή και την μεταβολική λειτουργία, με σημαντικές συνέπειες για την υγεία και την ευεξία του. Έτσι, η συστημική χρόνια φλεγμονή τείνει να είναι και συστηματική φλεγμονή, ενώ ο «χρόνιος φλεγμονώδης» φαινότυπος (homo phlegmonodus) ίσως να είναι μια βιολογική και υπαρξιακή συνθήκη του σήμερα, σύμφωνα με την οποία η χρόνια φλεγμονή λειτουργεί σαν λογισμικό by default.
Το «inflammaging» περιγράφει μία αδιάλειπτη, χαμηλού βαθμού υποβόσκουσα συστημική φλεγμονώδη κατάσταση, η οποία εμφανίζεται με την πρόοδο της ηλικίας και θεωρείται θεμελιώδης μηχανισμός της βιολογικής γήρανσης.
Όπως μαρτυρά και το όνομά της, είναι λογικό η χρόνια φλεγμονή να αυξάνεται με τα χρόνια ηλικίας, καθώς όσο περισσότερο ζει ένας άνθρωπος, τόσο πιθανότερο είναι να έχει περισσότερες και πολυπλοκότερες αλληλεπιδράσεις με παράγοντες που πυροδοτούν την εν λόγω φλεγμονή –κακή διατροφή και κακή φυσική δραστηριότητα, έκθεση σε περιβαλλοντικούς ρύπους, λοιμώξεις, κ.α.- και που επηρεάζουν άρδην την φυσιολογία της γήρανσης. Πρόκειται για μια κατάσταση η οποία προκαλείται ίσως από τη συσσώρευση κυτταρικών βλαβών και τοξικών προϊόντων του μεταβολισμού, την προοδευτική ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος και την αυξημένη παραγωγή προφλεγμονωδών μορίων. Η χρόνια φλεγμονώδης κατάσταση διαταράσσει την αρχική ισορροπία της ομοιόστασης και οδηγεί σε προοδευτική κυτταρική υπολειτουργία και υποβάθμιση της αναγεννητικής ικανότητας του οργανισμού. Ίσως εξαιτίας της εν λόγω αδιάκοπης φλεγμονώδους κατάστασης η ηλικία δικαίως να θεωρείται πλέον ως συννοσηρότητα από μόνη της, αφού δύναται να επηρεάσει σημαντικά την εξέλιξη και την κρισιμότητα ποικίλων νοσημάτων, επιβαρύνοντας το γενικό βιολογικό προφίλ του οργανισμού.
Συνεπώς, ίσως η χρονολογική ηλικία να είναι ένας εύκολα μετρήσιμος δείκτης, ωστόσο μάλλον δεν αποτυπώνει απαραίτητα την πραγματική βιολογική κατάσταση (βιολογική ηλικία) ενός οργανισμού. Αντιθέτως, ίσως η έκταση της χρόνιας συστημικής φλεγμονής –αδύνατο να μετρηθεί επακριβώς– να αποτελεί έναν πιο αξιόπιστο δείκτη του βιολογικού γήρατος. Ίσως, λόγω της εν λόγω πρακτικής δυσκολίας στην άμεση και συνολική εκτίμηση της φλεγμονώδους επιβάρυνσης, η ηλικία σε έτη να χρησιμοποιείται συχνά ως προσεγγιστικός δείκτης του ανθρωπίνου γήρατος. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου άνθρωποι νεότερης χρονολογικής ηλικίας παρουσιάζουν αυξημένα επίπεδα φλεγμονής και, συνεπώς, έναν βιολογικά πιο “γηρασμένο” οργανισμό συγκριτικά με συνομηλίκους ή και μεγαλύτερους ηλικιακά. Το εν λόγω γεγονός υπογραμμίζει τη σημασία της φλεγμονώδους κατάστασης ως παράγοντα καθοριστικής σημασίας για την εκτίμηση της αληθινής ηλικιακής επιβάρυνσης του οργανισμού.
Φλεγμονή και Φιλοσοφία
Δεδομένου πως η απόπτωση ενός κυττάρου είναι ένας προγραμματισμένος, ενεργός κυτταρικός θάνατος που συμβάλλει στην διατήρηση της ομοιόστασης και στην ανάπτυξη του οργανισμού, ενώ η νέκρωση είναι μια παθητική και ακατάστατη μορφή κυτταρικού θανάτου ως αποτέλεσμα εξωτερικών βλαβών, και δεδομένου πως στην απόπτωση δεν υπάρχει φλεγμονή όπως υπάρχει στην νέκρωση, είναι φυσιολογικό το γήρας και ο θάνατος ενός ανθρώπου –άνευ ατυχήματος-, ή τελικά αποτελεί τεκμήριο της χρόνιας συστημικής φλεγμονής του;
Ο ήλιος λάμπει επειδή φλέγεται∙ πρόκειται για μια διαδικασία η οποία τον διατηρεί ζωντανό, όμως ευθύνεται για το τέλος του: καθώς τα καύσιμά του εξαντλούνται, χάνει τη σταθερότητά του και οδεύει προς καταστροφή. Ωστόσο, η εν λόγω φλεγμονή θεωρείται «υγεία», αν και πρόκειται μια μορφή «αρρώστιας» -μιας μικρής φλεγμονής λόγω της τεράστιας μάζας και του αργού ρυθμού κατανάλωσης των καυσίμων του. Αντίθετα, στον άνθρωπο, όπου τα καύσιμα είναι κυρίως εξωτερικής προέλευσης, η αντίστοιχη φλεγμονή είναι μεγάλη σε σχέση με τη μικρή του μάζα και τον γρήγορο ρυθμό καύσης των καυσίμων, γι’ αυτό και εκδηλώνεται με συμπτώματα και σημεία, συχνά δε, ως ασθένεια. Άρα, ίσως για να φαίνεται μικρότερη η δεδομένη προφανής φλεγμονή του οργανισμού, θα πρέπει είτε να αυξηθεί η μάζα του είτε να μειωθεί η κατανάλωση των καυσίμων. Η αύξηση της μάζας μάλλον δεν αποτελεί μια ρεαλιστική και υγιή επιλογή, συνεπώς η μόνη πρακτική και υγιής επιλογή μοιάζει να είναι η μείωση των καυσίμων -όλων εκείνων που πυροδοτούν την σιωπηλή φλεγμονή στον ανθρώπινο οργανισμό.
*Οι εικόνες που δεν ανήκουν στην ενδεικτική βιβλιογραφία δημιουργήθηκαν με την βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Mouliou, D.S. C-Reactive Protein: Pathophysiology, Diagnosis, False Test Results and a Novel Diagnostic Algorithm for Clinicians. Diseases 2023, 11, 132. https://doi.org/10.3390/diseases11040132
Για υποστήριξη σε φοιτητικές εργασίες, δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά, στατιστική ανάλυση δεδομένων, σχεδιασμό έρευνας, επαγγελματικές παρουσιάσεις ppt/poster, σημειώσεις μαθημάτων, αρθρογραφία – κείμενα ιστοσελίδας, επιμέλεια κειμένων, μεταφράσεις κειμένων και σύνταξη βιογραφικού… contact ACADEMON!
